Phật giáo là một hệ thống giáo dục về môi trường sống và con người. Chúng ta đã gọi Phật Thích Ca là “Đức Bổn Sư”, do đó chúng ta có thể nói rằng Ngài là vị sáng lập Phật giáo, và chúng ta là đệ tử của Ngài. Như vậy, đức Phật và chúng ta có liên hệ thầy trò (không có tính cách tôn giáo), mà liên hệ này thì chỉ có ở trong ngành giáo dục.
Giáo dục nghĩa là gì? Giáo dục là ý nghĩa và giá trị của đời người, những liên hệ giữa con người, cũng như giữa con người với vũ trụ. Do đó, Phật giáo là một nền giáo dục dành cho mọi người, không phân biệt nam nữ, nghề nghiệp, chủng tộc, hay tôn giáo. Người nào cũng có thể học và thực hành Phật giáo. Bất cứ nơi nào ở trên thế giới này cũng cần phải có giáo lý của đức Phật.
Đức Phật dạy chúng ta biết về chính mình, về những nghiệp thân, khẩu, ý và nghiệp quả. Ngài dạy rằng mọi người đều có khả năng đạt sự hiểu biết trọn vẹn về đời sống và vũ trụ, chỉ vì vô minh mà chúng ta đã không biết về khả năng này. Chúng ta mù quáng, vì tâm phân biệt, vì những ý nghĩ tán loạn, vì tham dục, và đã quên chân tánh thanh tịnh của mình. Đó là lý do chúng ta gây ra cho mình nhiều đau khổ.
Ngài cũng dạy chúng ta phải quan sát khung cảnh hay môi trường của mình một cách rõ rệt. Khung cảnh ở đây là những người và những sự vật mà chúng ta gặp hằng ngày. Khi tâm trí không còn những ý nghĩ phân biệt và những tham muốn vị kỷ thì chúng ta sẽ có thể quan sát mọi vật một cách rõ ràng, và đối xử với chúng một cách đúng đắn. Như vậy, chúng ta có thể sống hòa hợp với người khác, hòa hợp trong xã hội, thành công trong mọi việc và đạt được hạnh phúc, hòa bình thế giới.
Trong thời đại ngày nay, có rất nhiều nhà chính trị, nhà khoa học, nhà triết gia và những nhà lãnh đạo tôn giáo cho rằng, mình rất khôn ngoan và thông minh. Họ đã đạt mức tri thức cao hơn người khác. Tuy nhiên, dù họ có thể đạt một mức tri kiến nào đó, đạo Phật cũng không xem tri kiến của họ là sự giác ngộ đích thực, vì họ chưa giải trừ được phiền não. Họ vẫn còn tham muốn, vọng niệm, phiền não, kiêu ngạo và tham-sân-si. Họ vẫn còn những tư tưởng tán loạn, phân biệt và chấp thủ. Nói cách khác, tâm của họ xao động, không thanh tịnh.
Người Trung Hoa có câu nói: Giáo dục là điều cần thiết để thành lập một quốc gia, để huấn luyện người lãnh đạo cũng như người dân”.
Trong nhiều thế kỷ người Trung Hoa đã luôn luôn tin vào sự quan trọng hàng đầu của giáo dục vốn được coi là nền móng của một xã hội hòa bình và thịnh vượng. Giáo dục sẽ cung cấp cho chúng ta cách giải quyết về những tệ nạn của xã hội, và sẽ hướng dẫn cách chuyển khổ đau thành hạnh phúc cho mỗi người. Giáo dục có sức tác động mạnh mẽ vào quốc gia và dân tộc.
Nền giáo dục ngày nay, không coi trọng việc dạy đạo đức nữa. Các trường học chỉ dạy về các ngành nghề chuyên môn, và như vậy chỉ là phương diện bên ngoài, chứ không phải là gốc rễ của giáo dục. Khi gốc rễ bị hỏng thì nền tảng xã hội bị lung lay, và xã hội bị xáo trộn, như tình trạng ngày nay. Trường tiểu học giống như gốc rễ của giáo dục, còn trường trung học và đại học thì giống như lá và hoa.
Xét như vậy, chúng ta có thể cảm nhận được sự khác biệt, giữa nền giáo dục Phật giáo và nền giáo dục Thế học. Nền giáo dục Phật giáo, đích thực là sự truyền đạt về sự hiểu biết chân lý của đời sống và vũ trụ mà đức Phật đã truyền dạy. Phật giáo là điểm trí tuệ của thế giới, là niềm vui lớn nhất cho loài người. Có điều không may mắn là ngày nay chúng ta khó gặp được nền giáo dục đích thực này.
“Hãy yêu và tôn trọng quyền lợi cũng như phẩm giá của người khác, cho dù họ là ai hay làm gì: chung cuộc ta chỉ cần có thế. Chừng nào ta còn thực hành những điều này trong đời sống thường nhật, thì dù ta có học hay vô học, dù tin Phật hay kính Chúa, hay theo tôn giáo khác hoặc vô đạo, chừng nào ta còn biết cảm thông và hiểu rõ trách nhiệm của mình là phải tự chế, thì chắc chắn ta sẽ hạnh phúc”.
DaLai Lama XIV