Trong xã hội hiện nay, chúng ta đều quay cuồng theo nhịp sống hiện đại, khoa học kỷ thuật tân tiến, kinh tế phát triển, vật chất là thước đo, đòi hỏi mỗi người phải tất bật với công việc mưu sinh và không tránh khỏi nhiều nỗi lo toan khác vướng theo. Trong đời sống như thế, chúng ta không thể tránh khỏi những phiền muộn, tranh giành, hận thù, thậm chí bất chấp thủ đoạn, nhẫn tâm để đạt mục đích mà mình muốn có. Vậy, chúng ta biết nguyên nhân ấy xuất phát từ đâu? Con người cứ mãi chạy theo lợi danh và tham vọng, có đôi khi không kiểm soát được chính mình đang làm như thế nào? Hành xử ra sao? Quên mất sự rèn luyện bản chất và đức tính tốt của chính mình, điều đó chính là do chúng ta không hiểu được định lý nhân quả và tương quan tương duyên nội tại giữa đời sống con người.
Thật vậy, để hiểu được những nguyên lý ấy, lời dạy Đức Phật được ứng dụng trong thời đại ngày nay hay nói cách khác là giáo dục Phật giáo sẽ cho chúng ta những lời giải đáp này. Theo đạo Phật, chức năng giáo dục là con người làm sao phải tự nhận biết chính mình và phát huy cái tốt vốn có. Giáo dục phải nhắm đến con người và phải được vươn lên, tiến bộ hơn, phát triển theo chiều hướng tốt hơn và từ đó cộng đồng xã hội được cải tiến. Giáo dục còn có những loại hình hoạt động khác nữa là con người phải được thỏa mãn nhu cầu vật chất và tinh thần, hay nói khác hơn là nhằm mưu cầu hạnh phúc cho mình và cho nhân loại.
Vậy, ở mức độ này chúng ta hiểu rằng giáo dục là đào tạo những con người mới, những con người toàn diện với những tiêu chuẩn khoa học và đạo đức hiện đại, thích nghi với xã hội mới và có khả năng phát triển xã hội, hoặc đào tạo những con người thuần túy chuyên môn theo sự phân công của xã hội.
Thế nhưng, trong một xã hội đang phát triển với những tiến bộ khoa học kỹ thuật, công nghệ hiện đại tối tân nhất song song là việc nhu cầu cuộc sống của con người ngày một cao hơn thì việc giáo dục trong xã hội đang phát triển như thế nào là có chiều hướng đúng đắn để chúng ta có thể nhận thấy rằng con người này không hạnh phúc hơn con người ngày xưa nếu ta không cho rằng tiện nghi xã hội là yếu tố làm nên hạnh phúc.
Tuy nhiên, đối với quan niệm của giáo dục Phật giáo về hạnh phúc vẫn chưa cụ thể và cần có những tiêu chuẩn mang tính chất giá trị học đi kèm, người ta vẫn công nhận rằng mọi hoạt động có hướng xây dựng con người là nhằm mưu cầu hạnh phúc, do đó mục tiêu của giáo dục vẫn là mưu cầu hạnh phúc. Hạnh phúc theo Phật giáo chính là giải thoát tối hậu. Đức Phật dạy: “Nước biển chỉ có một vị mặn, giáo lý của ta chỉ có một vị giải thoát”. Cũng như trong bài pháp Bốn chân lý Đức Phật có dạy “Mỗi con người chúng ta từ lúc sinh ra và lớn lên rồi đến lúc già chết vẫn không thoát khỏi sự khổ của cuộc đời”, và cứ như thế lẩn quẩn mãi trong vòng sanh tử luân hồi. Do đó, với giáo lý của Đức Phật chúng ta phải biết đây là những lời dạy thực tế của một người Thầy vĩ đại, đã đóng góp nhiều giá trị trong cuộc sống con người, giá trị cao cả và cần thiết nhất ấy là sống có hạnh phúc. Do vậy, sự nỗ lực học tập, áp dụng lời dạy ấy vào thực tế cuộc sống để thoát khỏi sự khổ đau vươn tới hạnh phúc đó chính là đoạn diệt khổ đau và giải thoát cho chính mình đó là điều cần thiết trong xã hội hôm nay.
Vậy, hạnh phúc của giải thoát là như thế nào? Hạnh phúc của giải thoát có nhiều cấp độ, cũng như giải thoát có nhiều cấp độ mà người ta có thể kinh nghiệm được trong đời sống hàng ngày. Nếu một người xả bỏ được chấp ngã, tham, sân, si, giữ tâm an tịnh được chừng nào thì người ấy sẽ cảm nhận được hạnh phúc chừng ấy.
Nhưng cái gọi là hạnh phúc của giải thoát không chỉ dừng lại và phản ảnh ở những mặt tích cực như thế, mà ngày nay thế giới đang không ngừng chuyển mình với sự phát triển ngày càng ồ ạt, cuộc sống vật chất được nâng cao, tình hình kinh tế ngày càng đi lên. Bên cạnh đó, những giá trị đạo đức tâm linh truyền thống lại bị suy thoái trầm trọng, nếp sống buông thả phát triển mạnh, lòng tham vì lợi nhuận trước mắt khiến con người tự hủy diệt mình. Chính vì những lối sống này, những khó khăn đau nhức trong cuộc sống hiện nay, chúng ta cần phải lưu tâm, và cần phải nhìn lại, xây dựng một nền giáo dục vững mạnh khoa học hợp với truyền thống văn hóa, đạo đức của dân tộc để đáp ứng những yêu cầu của đất nước, của thời đại. Trong đó thiết nghĩ, lời dạy của đức Phật là một trong những lời dạy hữu hiệu, vô cùng quan trọng trong việc đóng góp xây dựng nền giáo dục của xã hội và cho cả dân tộc.
Mặt khác, là người con Phật, chúng ta không ngừng học tập giáo lý của Đức Phật, trao dồi trí tuệ điều quan trọng là chúng ta phải học, phải hiểu và biết làm rõ nét mẫu người Phật tử. Tinh thần quy kính Tam Bảo, Ngũ giới là những nếp sống căn bản, và biết sống bằng giáo lý giải thoát, sống theo đạo đức Phật giáo với tinh thần Từ, Bi, Hỷ Xã, vô ngã và vị tha. Đây không những là mục tiêu cho hàng cư sĩ Phật tử mà còn cho cả các hàng tu sĩ trẻ hiện nay để đáp ứng cho giai đoạn phát triển mới của giáo hội. Vì đây là những hoạt động định hình của giáo hội hiện nay, đòi hỏi cần có những con người có đức độ, có trình độ Phật học và kiến thức để thực hiện tốt những hoạt động ấy.
Như vậy, mục tiêu của giáo dục Phật giáo là sự giải thoát mang lại hạnh phúc cho con người, những mục tiêu trước mắt là nhằm loại dần những khổ đau, chướng ngại do tham, sân, si gây nên, với giáo lý của Đức Phật chúng ta cần phải tu tập và học tập để thực hiện giải thoát. Nhưng đối tượng để học hỏi và giáo dục là những con người cụ thể trong xã hội, trong từng thời đại và để thực hiện các mục tiêu thì phải tùy theo nội dung, theo hoàn cảnh và căn tính của từng đối tượng giáo dục, phương pháp và biện pháp thực hiện nội dung cũng rất phong phú và linh động.
Ý nghĩa chủ yếu trong giáo dục Phật giáo là nhằm vào mặt tâm linh thường khó thực hiện bằng những nội dung giáo dục, truyền đạt những kiến thức sâu xa, cho nên với những cách truyền đạt nội dung có ý nghĩa thực tiễn trong cuộc sống, những giáo lý có tính chất đặc thù, gần gũi và dễ áp dụng cho tất cả mọi người dễ học hỏi để người học Phật tự phát huy khả năng chứng ngộ của mình, vì quan niệm tri thức vốn có sẵn trong mỗi người, giáo dục không phải áp đặt tri thức từ bên ngoài mà chỉ nhằm khơi dậy các tri thức vốn có mà thôi.
Tóm lại, trong một xã hội phát triển theo sau đó là quy luật chuyển biến của tự nhiên và của xã hội thì nền giáo dục là những mục tiêu tiên phong đi đầu và phải chuyển biến để thích nghi với cuộc sống. Vậy, có thể hiểu những mục tiêu trước mắt của giáo dục là những phương tiện giúp con người có thể giải thoát đạt đến hạnh phúc nhất, đó là ý nghĩa của sự thăng tiến, tinh tấn trong việc thực hiện mục tiêu giáo dục. Những gì chưa đạt được hay những gì chưa định hướng giải thoát rõ ràng thì đều phải cố gắng vượt qua để tiến bước. Song ngoài mục tiêu giáo dục là giải thoát, các mục tiêu của giáo dục khác còn phải cân nhắc vào việc lựa chọn nội dung và phương pháp giáo dục đối với các đối tượng có trình độ và căn cơ khác nhau. Điều quan trọng là làm sao mỗi người chúng ta phải thấu hiểu được nguyên lý và nhân quả của mục tiêu giáo dục, ứng dụng vào thực tiễn cuộc sống để cuối cùng tất cả chúng ta là những người tự tỏ ngộ, tự giải quyết vấn đề của mình và tự mang lại hạnh phúc và giải thoát cho chính mình.